روانشناسی در مورد سرمایه فرهنگی و آموزش عالی

به تعبیر بوردیو کسائی که دارای سرمایه فرهنگی بیشتری هستن، الگوهای انتخاب بیشتری دارن. ایشون یادآور می شه یکی از راه های مهم دست یابی به منابع و سرمایۀ فرهنگی، تحصیلات و جمع شدن دانشه (بوردیو، ۱۹۸۴: ۲۵۴). اما انگیزه افراد در مصرف فرهنگیِ آموزش عالی، دست یابی به ارزش ها و نمادها، بیان خود و هویت یابی بوده و افراد بدون در نظر گرفتن بازده اقتصادی هزینه های ثبت نام و حتی به گونه ای نامتناسب با درآمد خود در رقابت واسه ورود به دانشگاه ها شرکت کرده و بار اقتصادی اون رو می پذیرن. مصرف فرهنگی به عنوان فرایندی واسه کسب هویت بیشتر به طور همزمان دارای لبه های فعالانه و منفعلانه س و با بهره گرفتن از تعابیر مید می توان حضور من فاعلی و من مفعولی رو در اون تشخیص داد. «فهم از خود» ترکیبی همزمان از تعاریف بقیه از خوده و هویت بر اثر این دیالکتیک داخلی- خارجی شناسایی می شه (جنکیز، ۱۳۸۱: ۳۵).

پس می توان گفت، آدمایی که دارای سطح تحصیلات دانشگاهی هستن، دارای منابع و سرمایه فرهنگی بیشتری بوده و روش ها و ترجیحات فرهنگی مختلفی دارن و در روش ، اندازه مصرف، نوع و وجود مصرف فرهنگی متفاوت هستن. امروزه تحصیلات و آموزش عالی نقش مهمی در شکل گیری سرمایه فرهنگی افراد داشته، انتخاب سبک های خاص زندگی رو واسه اونا افزایش می دهد و به دنبال اون به اشخاصی که این سرمایه رو با خود دارن هویت می بخشه.

فرضیه های سرمایه اقتصادی و فرهنگی بحث می کنن که والدین مرفه می تونن واسه بچه هاشون دسترسی به مدارس بهتر و امتیازات خاص و فعالیت های فوق برنامه رو ارائه کنن. هم اینکه، این احتمال هست که جوونایی از خونواده هایی با درآمد بالاتر، استطاعت هزینه هایی رو دارن که درگیر تحصیلات طولانی تر شن، و تمایل دارن که وقت، تلاش و سرمایه گذاری بیشتری واسه دانشگاه صرف کنن (بودون[۱]، ۱۹۷۴ به نقل از دگراف و همکاران، ۲۰۰۰: ۹۳). فرضیه سرمایه فرهنگی بوردیو، پیشنهاد می کنه که ریشه اجتماعی خونواده ها بر موفقیت تحصیلی موثره، هم اینکه ریشۀ اجتماعی خونواده ها منتهی به اندازه بیشتری منابع فرهنگی از طرف والدین ممتاز می شه، که به کودکانشون کمک می کنه، در مدارس گسترده، تسلط بیشتری بر برنامه درسی داشته باشن (بوردیو، ۱۹۷۳: ۱۱۲-۷۱). مدارس به روز شده ان تا موفقیت علم آموزانِ این گروه های ممتاز رو تضمین کنن. علم آموزانی که برتریِ ظریفِ سبک هایِ زبانیِ حاکم و سبک های عکس العمل دوطرفه رو حفظ می کنن، به طور مثبتی به وسیله معلمان پشتیبانی می شن. این عناصر فرهنگیِ خانوادگی، پذیرشِ درخواست، واسه تحصیلات بالاتر رو آسون کردن می کنه (لارو، ۱۹۸۷: ۸۵-۷۳). تئوری سرمایه فرهنگی معمولاً به اهمیت اجتماعی شدن در فعالیت های روشنفکرانه مثل علاقه به هنر، موسیقی سنتی، تئاتر و حضور در موزه و خوندن ادبیات اشاره می کنه. این تئوری بیان می کنه؛ کودکانی که با این نوع اجتماعی شدن آشنا نیستن، مدرسه براشون تجربه ای دشمنی آمیزه. اونا بدون مهارت ها، عادات و سبکی هستن که در سطوح بالای تحصیلی تشویق می شن. در نتیجه، اونا از تحصیلات بالاتر دوری می کنن (انتخاب شخصی)، و اگه در تحصیلات بالاتر شرکت کنن، یافته های مورد انتظار رو کسب نمی کنن (جلوگیری غیر مستقیم) یا ممکنه به وسیله معلمان تشخیص داده نشن (انتخاب معلم) (کالمین و کرای کمپ[۲] ۱۹۹۶: ۳۴- ۲۲). در یکی از اولین تحقیقات تجربی روی اثرات سرمایه فرهنگی بر موفقیت تحصیلی، دی ماجیو[۳] (۱۹۸۲)  دریافت که منابع فرهنگی، کیفیت یافته های تحصیلی رو بالا می برد. حتی وقتی که اثر توانایی اولیه و سطح تحصیلات پدر به حساب میاد. هم اینکه ایشون به این نتیجه رسید که واسه پسرها، اثر سرمایه فرهنگی در طبقات پایین قوی تره (دی ماجیو، ۱۹۸۲: ۲۰۱- ۱۸۹).

دی ماجیو و موهر (۱۹۸۵) ثابت کردن که منابع فرهنگی؛ اثر مثبت روی موفقیت زنان و مردان در آمریکا دارن و اثر اونا از اثر موفقیت تحصیلی پدر قوی تره (دی ماجیو و موهر[۴]، ۱۹۸۵: ۶۱). نقطۀ ضعف مهم هر دو مطالعه، با این حال اینه که سرمایه فرهنگی از راه چیزهای مورد علاقه دانش آموزان اندازه گیری می شه و نه از راه منابع فرهنگی والدین. هرچند یافته های دی ماجیو، مثل چیزهای مورد علاقه قابل توجه هستن، اما اونا اثرات ریشه اجتماعی رو تو یه حرفۀ آموزشی، توضیح نمی بدن (دگراف و همکاران، ۲۰۰۰: ۹۳). یه روش مناسب تر واسه اندازه گیری سرمایه فرهنگی اینه که رفتار والدین رو با در نظر گرفتن سلیقه ها و ترجیحات فرهنگی سبک سنگین کنیم. رفتار والدین یه اندازه گیری قوی در مورد سرمایه فرهنگی ارائه می کنه که بر موفقیت تحصیلی کودکان اثر می گذارد. (گانزبوم[۵] و همکاران، ۱۹۹۰: ۸۴-۳).

دانش آموز

بوردیو در تحلیل موفقیت های طبقات جور واجور اجتماعی یادآور می شه که همگام با گسترش سریع آموزش عالی، سرمایه فرهنگی به عنوان یه نیروی جدید در روند پایگاه- موفقیت وارد عمل می شه. به عقیدۀ اون کودکان واسه زمینه های اجتماعی- اقتصادی مسلط، در منزل بیشترً در برابر فعالیت های فرهنگی بلند مرتبه قرار می گیرند و اون هایی که سرمایه فرهنگی رو در منزل کسب می کنن شایدً در مدرسه موفق ترن و در نتیجه شانس بیش تری واسه رسیدن به سطوح بالای آموزش در مقایسه با بقیه دارن (کالیمین و کرای کمپ[۶]به نقل از نوغانی، ۱۳۸۸: ۸۰).

اقتصادی

علم آموزانی که با آورده های بیشتر و بهتری از سرمایه فرهنگی وارد نظام آموزشی می شن بهتر می تونن با قوانین بازی نظام آموزشی همراهی کنن. یعنی، سرمایه فرهنگی والدین اثر قابل توجه ای بر موفقیت تحصیلی فرزندان اونا داره (جانعلیزاده چوب بستی و همکاران، ۱۳۹۰: ۱۰۳). گذشته خانوادگی از جمله عوامل مؤثر در نمره آزمون و موفقیت تحصیلی علم آموزان حساب می شه. یافته های تحقیقات نشون می دهد که موقعیت اقتصادی، اجتماعی، شغل والدین و اندازه خونواده از جمله عوامل مهم خانوادگی مؤثر در موفقیت و نمره آزمون تحصیلیه (مِجُربانکس[۷]، ۱۹۹۶: ۳۹۴-۳۷۳).

پس با در نظر گرفتن مطالعاتی که در مورد سرمایه فرهنگی انجام شده، یافته های نشون می دهد که فرضیه فرهنگی بوردیو دور از دسترس نیس. نه فقط منابع اقتصادی والدین، بلکه منابع فرهنگی اونا هم در مؤفقیت تحصیلی فرزندان و ادامۀ تحصیل اونا در دانشگاه مؤثره. سرمایۀ فرهنگی به آدم نیروی فکری بیشتری اعطا می کنه. در شرایطی که خونواده از فشار اقتصادی فارغ شده، قدرت فکری بیشتر، و هم سرمایه اقتصای زیادتری واسه تمرکز در یاد گرفتن علم واسه افراد اون خونواده جفت و جوره. سرمایه فرهنگی و اقتصادی خونواده ها می تونه به عنوان یه عامل مؤثر و به طور کاملً تأثیرگذار بر روند گرایش به آموزش عالی فرزندان نقش بازی کنه. خونواده هایی که از سرمایه فرهنگی بیشتری بهره مند هستن، علاوه بر این که توانایی فرستادن بچه هاشون به مراکز آموزش عالی بیشتره، در صدد افزایش سرمایه فرهنگی خود با کسب مدارک معتبر دانشگاهی از طرف فرزندان خود هستن و بلعکس خونواده هایی که از سرمایه فرهنگی بی بهره هستن، علاوه براین که توانایی مالی واسه فرستادن بچه هاشون به دانشگاه های معتبر دولتی ندارن، از نظر فکری هم نسبت به دانشگاه و مراکز آموزش عالی دیدی منفی و ناامید کننده دارن و بنابر این تلاشی هم واسه فرستادن جوانانشان به این مراکز آموزشی نمی کنن.

توضیحات جامعه شناسانه واسه وابستگی بین زمینه خانوادگی و موفقیت تحصیلی فرزندان کلا به اهمیت سرمایه فرهنگی و اقتصادی والدین برمیگرده (دگراف[۸]، ۱۹۸۶: ۴۸). باتوجه به این که گذشته تحصیلی می تونه معرف توانایی و استعداد تحصیلی علم آموز باشه، می توان نتیجه گرفت که زمینه اقتصادی و فرهنگی خونواده، جداگونه از توانایی های تحصیلی و لیاقت و استعداد علم آموزان، بر سرنوشت تحصیلی اون ها اثرگذاره؛ هم اینکه سرمایه فرهگی والدین در مقایسه با سرمایه اقتصادی اون ها سهم بیشتر بر دست یابی فرزندان به آموزش عالی داره. هم اینکه سرمایه فرهنگی در موفقیت تحصیلی در میدون آموزش عالی هم از نظر موفقیت در ورود به دانشگاه و هم از نظر نمره داوطلب در آزمون سراسری سهم معناداری داشته (نوغانی ، ۱۳۸۲: ۹۵). سرمایه بالای فرهنگی والدین باعث افزایش احتمال قبولی در ورود به دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی می شه، هم اینکه پخش نابرابر سرمایه در اشکال فرهنگی و اقتصادی باعث نبود رعایت عدالت آموزشی از دید شانس قبولی در آزمون سراسری می شه (خدایی، ۱۳۸۵: ۸۱). آموزش عالی در همۀ دنیا بر ابعاد اقتصادی و تربیت نیروی انسانی دارای یه لبۀ شخصی و فرهنگی هم می باشه ولی اهیت این جنبه در مورد کشوری چون ایران روزبه روز و همگام با کم شدن نقش اقتصادی و سیاسی آموزش عالی و رشد فزایندۀ بیکاری علم آموختگان در حال زیاد شدنه. هر چند این لبه فرهنگی در مورد همۀ داوطلبان ورود به دانشگاه صرف نظر از جنسیت اونا صادقه ولی با در نظر گرفتن اهمیت بیشتر مصرف فرهنگی واسه زنان و هم سهم کمتر زنان در بازار کار و اندازه بالاتر بیکاری علم آموختگان زن با روشنی بیشتری می توان ورود زنان ایرونی به دانشگاه ها رو به عنوان بحث ای فرهنگی موشکافی کرد (قانعی راد و خسروخاور، ۱۳۸۲: ۱۳۳).

پس کسائی که از منابع و سرمایه فرهنگی بیشتری نسبت به بقیه بهره می برند، به احتمال زیادتری در ادامه به تحصیل خود در موسسه های آموزش عالی گرایش نشون میدن و در دانشگاه هم به موفقیت تحصیلی بالاتری دست پیدا می کنن، در مقابل جوونایی که از خونواده هایِ با سرمایه فرهنگی پایین در مدرسه به تحصیل می پردازند به احتمال کمتری گرایش به ادامه تحصیل در دانشگاه دارن و به درآمد اقتصادی بعد از تموم شدن مقطع متوسطه می اندیشند و در صورت تمایل به حضور در آموزش عالی هم نسبت به کسائی که با اندوخته های فرهنگی زیادی به دانشگاه روی می بیارن ناموفق تر هستن.

 

Boudon –

– Kalmijn & Kraaykamp

– DiMaggio

– Mohr

– Ganzeboom

– Kalmijn & Kraaykamp

– Majoribanks

– De Graaf