آداب دعا از منظر قرآن و سنّت- قسمت ۷

آداب دعا از منظر قرآن و سنّت- قسمت ۷

ذکر در لغت به معنای یاد، به یاد داشتن و به معنای آنچه آهسته بر زبان آورند و به معنای نماز و قرائت قرآن و تسبیح و دعا و شکر و طاعت نیز آمده است(قرشی، ۳/۱۵، خرمشاهی۱/۱۰۷۷).
ذکر عبارت است از یاد خدا کردن پس نفع آن در صورتی است که دوا داشته باشد(نراقی،۷۳۸).
مؤلف دائره المعارف تشیع،تذکر را به عبادت از یادآوری آموخته هایی می داند که به گونه ای مورد غفلت واقع شده اند یا بالفعل در ذهن حاضر نیستند، اما انسان می تواند آنها را به یاد آورد(حاج سید جوادی و جمعی ازهمکاران،۴/۱۹۲).
راغب در المفردات در رابطه با معنای لغوی ذکر چنین می نویسد:
«الذُکر تارهٌ یقال وُیزادُ بِهِ هَیئَهُ للنَّفسِ بها یمکِنُ لِانسان أن یحّفَظََ ما یقْتَنَیه من الَمعرفَهِ و هُوَ کایحفظ»(راغب،۲/۱۰) ذکر یادآوری است گاهی چیزی به یاد می آید و مراد از آن حالتی است در نفس که بوسیله آن انسان چیزی را که معرفت و شناخت آن را قبلاً حاصل کرده حفظ می کند. بازاندیشی.
ذکر چیزی است که بر زبان جاری می شود:«الذکر الشی ءُ یجری علی اللسان» (ابن منظور،۶/۳۶،ابن فارس،۱/۴۴۶).
و صاحب لسان العرب علاوه بر معانی یاد شده ذکر را حفظ کردن چیزی یا به عبارتی به ذهن سپردن و یا ازبرکردن چیزی یا مطلبی توصیف می کند(ابن منظور،۶/۳۶).
واژه ذکر در آیه ۲۱ سوره غاشیه خطاب به پیامبر(ص) آمده«öÏj.x‹sù !$yJ¯RÎ) |MRr& ֍Åe2x‹ãB » (پس تذکر ده که تو تنها نذکر دهنده ای) و آیه ۴۲ سوره یوسف می فرماید: « ’ÎTöà۲øŒ$# y‰YÏ㠚În/u‘ çm9|¡Sr’sù ß`»sÜø‹¤±۹$# tò۲ό ¾ÏmÎn/u‘ »(یوسف/۴۲) و می گفت: مرا نزد آقای خود به یادآور[ولی] شیطان،یادآوری به آقایش را از یاد او برد).
و در آیه دیگری می فرماید:« $tBur NÍkŽÏ?ù’tƒ `ÏiB 9ø.ό z`ÏiB Ç`»uH÷q§۹$# B^y‰øtèC »(شعرا/۵)(و هیچ تذکر جدیدی از سوی[خدای] رحمان برایشان نیامد).
بر مبنای آنچه گفته شد تذکر،یادآوردن است هر چند که معانی دیگری نیز بر آن مرتبط شده است و مراد ازذکر حالتی است که در نفس که بوسیله آن انسان چیزی را که معرفت و شناخت آن را قبلاً حاصل کرده است حفظ می کند دعا نوعی ذکر است ولی هر ذکری دعا نیست.
نتیجه مبحث
از مجموع مباحث گذشته می توان نتیجه گیری کرد:
هر چند در مورد ادب نظرات مختلفی بیان شده اما ادب خود نگهداری از نکوهیده ها و پایبندی به نیکی های کرداری و گفتاری است .
واژگان مرتبط با ادب «تعظیم توقیر،تکریم» مترادف هم می باشند و به معنی بزرگداشتن و گرامی داشتن آمده است و در روایات و قرآن نیز به همان معنی بکار رفته اما ادب با موارد مذکور کاملاً تطبیق معنایی ندارد و در ادب نوعی تواضع مقدس وجود دارد که در اینها وجود ندارد.
وجوه گوناگونی چون خواندن ، دعا کردن وخواستن از خداوندمتعال و صدازدن و استغاثه ویاری خواستن و درخواست کردن و….. برای واژه‌ی دعا ذکر شده است.
یکی از شرایطی که مراعات آن برای شخص دعاکننده لازم است ادب است یعنی با کمال خضوع و رعایت تمام جوانب بندگی دست بر دعا بردارد.
د رمورد استعمال واژه ادب در قران باید گفت که این واژه در قرآن بکار نرفته لکن آیاتی که در آنها پیرامون نحوه برخورد یا رفتاری آکنده از ادب را به انسان می آموزد سخن به میان آمده می توان مفهوم و معنای ادب را از آنها استفاده نمود.
اصل واژه «ادب» به معنای دعا (فراخواندن مردم بر سر سفره خود) است.
از بزرگترین نعمات الهی و الطاف خداوندی نعمت دعا کردن و طلب حاجت از خداوند است که به بندگان اجازه فرموده تا او را بخواسته و با او راز و نیاز نمایند«ادعونی استجب لکم»
فصل دوم :
آداب و شرایط استجابت دعا
مقدمه :
دعا رابطه ی معنوی میان خالق و مخلوق و رشته پیوند میان عاشق است . دعا یاد دوست در دل راندن و نام او بر زبان آوردن و کلید عطا و وسیله قرب الی الله و مخ عبادت وحیات روح است.
دعا روی آوردن بنده فقیر محتاج بر درگاه خداوند بی نیاز و مشتاق است چنان مشتاق بندگان خویش است که فرمود : «اگر به درگاه من نیایید و از من چیزی درخواست نکنید به شما توجهی نمی کنم .» (فرقان /۷۷) پس در این حال که حق تعالی باب دعا و مناجات را به روی بنده ی خود گشود و به او اجازه ی حضور در محضر خود داده ، بنده نیز باید ادب مقام مقدس ربوبیت را نگه دارد و چنان رفتار کند که سزاوار مقام حق تعالی است .
دعا یکی از موضوعات مهم قرآنی است که با بررسی و تأمل در مفاهیم آیات مرتبط با این موضوع و احادیث معصومین (ع) معلوم می شود رعایت آداب لازم است چون شناخت و آداب دعا و انجام شرایط آن در اثربخشی دعا و استجابت آن مؤثر است که آیات و روایات و احادیث بدان اشاره دارند در این فصل به ذکر و تحلیل برخی از آنها می پردازیم :
۱-۲) اعتراف به منشاء الهی توفیق دعا :
براساس تعالیم پیامبران الهی و آموزه های دینی ، بویژه معارف اسلامی ، ادب نخست در مقام دعا این است که آدمی از جانب خداوند ، رخصت یافته تا او را بخواند و نام پاک او را بر زبان جاری کند و هرگاه که بخواهد و هر جا که باشد با او به گفتگو بنشیند و راز خویش را با او در میان بگذارد و نیازهایش را از او بخواهد .
امام علی بن حسین (ع) می فرماید :
«اَلحَمدُ لِلهِ الذّی اُنادِیهِ کلما شِئتُ لِحاجتی و اَخلُوا بِهِ حیثُ شِئتُ لِسِریِ بِغَیرِ شَفیعٍ فَیَقضی لی حاجَتی» (قمی ،مفاتیج الجنان، ۳۰۶).
(سپاس و ستایش ، خدایی را است ، که هر گاه که خواهم ، برای نیاز خود ، او را بخوانم و بی سفارش کسی ، هر جا که خواهم برای راز خویش ، با او خلوت گزینم . پس [پاسخم گوید و] نیازم را برآورد ).
به تکرار در قرآن کریم و سخنان بزرگان دین ، به این رخصت و اذن و فراخوانی خداوند اشاره شده است :
«$pkš‰r’¯»tƒ tûïÏ%©!$# (#qãZtB#uä (#râè۰øŒ$# ©!$# #[ø.ό #ZŽÏVx. . çnqßsÎm7y™ur Zotõ۳ç/ ¸x‹Ï¹r&ur»(احزاب /۴۱-۴۲)
(ای کسانیکه ایمان آورده اید ! خدای را بسیار یاد کنید ، و او را بامداد و شبانگاه (شبانه روز) تسبیح گویید ).
امیرمؤمنان علی (ع) در سفارش به فرزندش امام حسن (ع) می فرماید :
«وَ اعلَم اَنَّ الذی بیده خَزائنُ السمواتِ و الارضِ قد اَذِنَ لَکَ فی الدعاء و تَکَفَّلَ لکَ بالإجابَهِ و اَمَرَکَ اَن تَسألَهُ لَیُعطِیَکَ وَ تَستَرحِمَهُ لِیَرحَمَکَ» (حسینی دشتی ، ۳۱ ، ۵۲۸).
(و بدان کسی که گنجینه های آسمان و زمین در دست اوست ، تو را در دعا رخصت داده و پذیرفتن دعایت را بر عهده نهاده و تو را فرموده که از او بخواهی تا به تو بدهد و از او بطلبی تا تو را بیامرزد).
و همچنین می فرماید :
«ثُمَّ جَعَلَ فی یَدَیکَ مَفاتیح خزائِنِهِ بما اَذِن لکَ مِن مَسأَلَتِهِ ، فَمَتی شِئتَ اِستَفتَحتَ بِالدُّعاءِ اَبوابَ نِعمَتِهِ ، واستَمطُرتَ شَآبِیبَ رَحمَتِهِ » (حسینی دشتی ، ۳۱ ، ۵۳۰).
(سپس کلیدهای گنجینه های خود را در دستان تو نهاده است . زیرا به تو اجازه داده که از او بخواهی ، و هر زمان که بخواهی درهای نعمتش را به دعا بگشایی ، و ریزش باران رحمتش را طلب کنی).
اگر خداوند ، خود کریمانه اجازه نمی داد و امر نمی کرد که مرا یاد کنید جرئت و جسارت یاد کردن او در هیچ دل و جانی یافت نمی شد و این موهبتی عظیم است که اولیای بزرگ خداوند با نهایت ادب به آن اشاره کرده اند . و نکته قابل تأمل این است که این اذن و رخصت ، تنها زبانی نیست یعنی چنین نیست که تنها پیامبران از جانب خدا به ما خبر داده اند که مجاز به دعا کردن و خواندن خداوند و خواستن از او هستید بلکه علاوه بر اعلام پیامبران اذن و رخصت دیگری نیز است که کمتر به آن توجه شده است و آن اذن رخصت ساختاری است یعنی ساختار آدمیان را به گونه ای پرداخته که این اذن و اجازه را خود ، از فطرت دریافته اند در همان صبحگاه آفرینش که خداوند ، ذرّیات آدم را برگرفت و انسان را بر خود گواه ساخت .
خداوند ، ما آدمیان را از نعمت چشم و گوش و زبان و دست و پا و قوای ادراکی و تحریکی ، عقل و هوش و …. برخوردار ساخت ، یعنی اذن و اجازه تصرّف و به کار گیری آنها را به ما داده است .
نتیجه تصویری برای موضوع هوش
اگر اربابی ، بیلی را به دست رعیت خویش سپرده ، روشن است که اجازه بیل زدن را نیز به او داده است وجود دست و پا دیگر اعضا و جوارح ما ، خود نشانه ی اذن و اجازه تصرف در آنهاست غرایز و استعداد ما و قدرت تفکر و اندیشه ورزی که خدای تعالی به ما داده همه به منزله اعضای روح و جان ماست و نشانه این است که ما در به کارگیری آنها مجاز هستیم چرا که دادن آنها و در اختیار نهادنشان ، همانا نشانه ی اجازه بهره وری از آنها است .
بر همین قیاس ، اگر آدمی با خداوند انس می گیرد و می تواند در همنشینی با او به آرامش نائل گردد و در سخن گفتن با او گمشده ی خویش را بیابد و صفای خاطر پیدا کند ، این همان رخصت خداوند است که به بندگانش داده تا هرگاه که بخواهند و هر جا که باشند او را بخوانند و از او بخواهند و همنشینی با او را بطلبند . بدین سان ، رسولان الهی آمدند تا یادآورانِ خاطره ی ازل باشند و آدمیان را از این رخصتی که در ساختارشان نهاده شده آگاه کنند از این رو صحفشان در پیش رویمان تجدید عهد و میثاق بندگی است تا به یاد ما غافلانِ صلای پروردگارمان بیاورند . (خلجی ، ۶۳)
از اذن و رخصت برای آخرین بار تا قیامت ، در قرآن کریم بر زبان پیامبر گرامی جاری گردید که در آیات سوره آل عمران و نساء آمده است .
«ö@è% bÎ) óOçFZä. tbq™۷Åsè? ©!$# ‘ÏRqãèÎ۷¨?$$sù ã » (آل عمران /۳۱)
([ای رسول ، خلق را] بگو : اگر خدا را دوست دارید پس مرا پیروی کنید ).
«(#rãà۲øŒ$$sù ©!$# $VJ»uŠÏ% #YŠqãèè%ur 4’n?tãur öNà۶Î/qãZã_ ۴ » (نساء /۱۰۳)
(خدا را یاد کنید ، ایستاده و نشسته و بر پهلو خفته).
پس با توجه به آیات و روایات آمده رسولان الهی آمدند تا آدمیان را از این اذن و رخصت الهی آگاه کنند و راه و رسم و آئین بهره وری از این اذن الهی را به او بیاموزند ما نمی دانستیم که می توان دعا کرد و خدا را خواند و از او درخواست کرد و با او به گفتگو نشست خداوند بود که به ما آموخت تا بدانیم که دعا و نیایش مهم ترین نیروی اثرگذار در عالم است و یاد داد تا او را بخوانیم و از او بخواهیم و با او سخن بگوئیم همچنان که بنده شایسته او زین العابدین (ع) در مناجات خود با خدا فرمود :
«بِکَ عرقُتکَ و انتَ دَلَّلتَنی عَلَیکَ و دَعوتنی اِلَیکَ وَلَو لا اَنتَ لَم اَدرِ ما اَنتَ»(به تو ، تو را شناختم و تو مرا به خود ره نمودی و به خودت فراخواندی و اگر تو نبودی در نمی یافتم که تو که هستی ) (قمی، ۳۰۶).
۲-۲) اقرار به گناه :
یکی دیگر از آداب دعا اقرار به بدی ها و گناهان می باشد . اقرار به بدی ها روح انسان را برای اتصال به رحمتِ فضل خداوند آماده می کند و موجب چشیدن روحانیت و معنویت دعا می شود و زمینه و توفیق توبه را فراهم می کند .
اقرار به گناهان قبل از درخواست از خدا لازم است چون مشتمل بر انقطاع و پناه بردن به خدا و پست کردن نفس است و هر کس خود را پست نماید و تواضع کند خدای تعالی او را بلند می کند و خدای تعالی در نزد دل شکستگان جای دارد .
روایت شده است که : «عابدی هفتاد سال روزها ، روزه می داشت و شبها به عبادت صبح می کرد و سپس از خدای تعالی حاجتی را درخواست کرد حاجت او برآورده نشد ، پس به خود روی آورد و گفت : ای نفس به خاطر تو خدا حاجت مرا نداد اگر در تو خیری می بود حاجت تو را به تو می دادند خدای تعالی فرشته ای را به سوی او فرستاد و گفت : ای فرزند آدم ! این لحظه که نفست را کوچک شمردی در نزد من بهتر از عبادت های گذشته ات می باشد»(حلی،۱۹۰).
و از امام باقر علیه السلام آمده است که فرمود :«خدای تعالی به موسی وحی کرد که آیا می دانی چرا من تو را برای گفتگو برگزیدم عرضه داشت : «پروردگارا خیر» .
فرمود ای موسی ! من بندگانم را زیرورو کردم هیچکس به سان تو خوارتر بر خود ندیدم تو وقتی نماز می گزاری ، صورتت را بر خاک می گذاری» (همو).
امام صادق علیه السلام می فرماید:«نخست ستایش ،سپس ثنا گفتن بعد اعتراف کردن به گناه و آنگاه درخواست کردن زیرا به خدا سوگند هیچ بنده ای از گناهی بیرون نشد مگربااعتراف .» (حلی ، ۱۷۴ ؛ کلینی ، ۴ ، ۲۳۷)
پس اقرار به گناهان موجب افزایش ترس و رقت قلب انسان می شود همچنانکه امام صادق علیه السلام می فرمایند : «وقتی شما رقت قلب پیدا کردید آنگاه دعا کنید زیرا قلب تنها در حالت اخلاص رقّت می یابد .» (کلینی، ۴/۲۲۷) و همین علت گریه و ریزش اشک است و این خود از آداب دعا است ، بنابراین آمادگی برای پیدا کردن یک ادب دعا باعث پیدا شدن ادب دیگری برای دعا شده است و جدای از پذیرش دعا یا عدم پذیرش از جانب خدا ، اعتراف به گناه و تحقیر هوای نفس ضروری است و رعایت ادب در مقام بنده در مقابل آفریننده است .
۳-۲) اقامه ی نماز قبل از دعا :
سومین موردی که از آداب دعا می توان نام برد خواندن دو رکعت نماز است در روایات به آن اشاره شده که در اینجا چند مورد از آن را ذکر می کنیم :
امام صادق علیه السلام فرمود : «موسی داخل مسجد شد و دو رکعت نماز خواند و حاجت خود را از خدا خواست پس رسول خدا فرمود : بنده بر پروردگارش سبقت گرفت (خودش را برتر از ربّ خود دانست و قبل از ثنای خداوند و درود بر پیامبر (ص) ، حاجت خود را خواست) و مردی دیگر آمد و دو رکعت نماز خواند سپس ثنای خدا را گفت و بر پیامبر و خاندانش درود فرستاد پس حضرت فرمود:بخواه که عطا(مستجاب)می شود»(مجلسی،بحارالانوار،۹۰/۳۱۶؛کلینی،۴، ۲۳۹). و پیامبر خدا می فرمایند : هر کس وضو بگیرد و درست هم وضو بگیرد سپس دو رکعت نماز بگزارد و آن گاه به درگاه پروردگارش دعا کند ، دعایش ، دیر یا زود ، مستجاب می شود.(هیثمی،۲، ۲۳۳) و همچنین امام صادق علیه السلام می فرمایند : هر کس وضو سازد و نیکو وضو سازد و دو رکعت نماز بگزارد و رکوع و سجود آنها را کامل به جای آورد سپس بنشیند و خداوند را ثنا گوید و بر پیامبر خدا (ص) ، درود بفرستد و آنگاه حاجتش را از خدا بخواهد خیر را در جایگاهش جُسته است و هر کس خیر را در جایگاهش بجوید ناکام نمی شود(مجلسی،۸۱، ۲۱۹).
و نیز می فرماید :«هرگاه حاجتی داشتی ، وضو بگیر و دو رکعت نماز بخوان سپس حمد و ثنای خدا را به جای آور و نعمت هایش را یاد کن آنگاه دعا کن دعایت اجابت می شود»(کلینی،۴،۲۴۰) «و امیرالمؤمنین از رسول خدا (ص) نقل می کند که هر کس نماز واجبی را ادا کند بعد از آن دعایی مستجاب نزد خدا دارد»(حلی ، ۷۸).
بنابراین می توان گفت که از علل استجابت دعا مربوط به فعل ، و دعایی است که باید بعد از کاری آن دعا را خواند و اگر بدون آن کار دعا کند اجابت نمی گردد .
۴-۲) اقرار و اظهار ایمان و اسلام :
یکی از آیاتی که به موضوع اظهار ایمان در دعا مربوط می شود آیه ی ۱۶ سوره ی آل عمران می باشد که در این آیه اظهار ایمان برای درخواست نیاز از درگاه الهی مطرح گردیده است، قرآن کریم در این آیه می فرماید : «šúïÏ%©!$# tbqä۹qà)tƒ !$oY­/u‘ !$oY¯RÎ) $¨YtB#uä öÏÿøî$$sù $uZs9 $oYt/qçRèŒ $uZÏ%ur z>#x‹tã ͑$¨Z9$# » (آل عمران /۱۶).
(کسانی که می گویند پروردگارا ایمان آوردیم پس گناهان ما را بیامرز و ما را از عذاب آتش در امان دار).
در این آیه بعد از ذکر ربوبیت خداوند به اظهار ایمان قبل از دعا پرداخته شده است که این خود اهمیّت موضوع را روشن می سازد و بعد آمرزش گناهان و مصون ماندن از عذاب آتش طلب گردیده است .
صاحب تفسیر احسن الحدیث درباره ی این آیه اشاره دارد که اینها از اوصاف «للذین اتقوا» است‌که پیوسته ازخدا می‌خواهند از گناهان آنها عفو فرمایدوازعذاب آتش‌دورشان کند.(قرشی ، ۲/۳۴)
و آیه ی ۵۳ سوره ی آل عمران نیز مبین این موضوع است و اظهار ایمان در آن به عنوان آداب معرفی شده است آیه می فرماید : «!$oY­/u‘ $¨YtB#uä !$yJÎ/ |Mø۹t“Rr& $oY÷èt7¨?$#ur tAqߙ§۹$# $oYö;çFò۲$$sù yìtB šúïωÎg»¤±۹$# » (آل عمران /۵۳).
(پروردگارا به آنچه نازل کرده ای ایمان آوردیم و از این پیامبران پیروی کردیم پس ما را در شمار شاهدان بنویس ).
در این آیه از عبارت «$¨YtB#uä !$yJÎ/ |Mø۹t“Rr& » مشخص می گردد که اظهار ایمان از آداب دعا و نیایش است و این دعا برای قرار گرفتن در زمره شاهدان توسط حواریون حضرت عیسی علیه السلام به درگاه خداوند سبحان مطرح گردیده است .
بنابراین با دقت و تأمل در مفهوم آیه معلوم می شود که برای طلب و دعا از درگاه الهی ابتدا باید مثل حواریون به قوانین و فرامین الهی اظهار ایمان نمود بعد با امید به اجابت دعا درخواست حاجت کرد .
و آیه ۱۲۸ سوره بقره «$uZ­/u‘ $uZù=yèô_$#ur Èû÷üyJÎ=ó¡ãB y7s9 »
([ابراهیم و اسماعیل گفتند] پروردگارا ، ما را تسلیم فرمان خود گردان بیان می دارد که ایمان و عمل صالح در قرآن در کنار هم تأکید و سفارش شده اند و به تسلیم انسان در برابر پروردگارش می انجامد و موجب رستگاری و سعادت وی در دنیا و آخرت می شود ).
مفهوم اولیه اسلام و مسلمانی ، اقرار به یگانگی خدا و رسالت پیامبر اکرم (ص) است این تعریف ویژه اصطلاح شرعی دین مبین اسلام است که ، فرد با گفتن شهادتین در ردیف مسلمانان قرار می گیرد گرچه هنوز ایمان در قلب وی نباشد .
« ÏMs9$s% Ü>#{ôãF{$# $¨YtB#uä (@è% öN©۹ (#qãZÏB÷sè? `Å۳»s9u r (#þqä۹qè% $oYôJn=ó™r& $£Js9ur È@äzô‰tƒ ß`»yJƒM}$# ’Îû öNä۳Î/qè=è% ( bÎ)ur (#qãè‹ÏÜè? ©!$# ¼ã&s!qߙu‘ur Ÿw Nä۳÷GÎ=tƒ ô`ÏiB öNä۳Î=»yJôãr& $º«ø‹x© ۴ ¨bÎ) ©!$# ֑qàÿxî îLìÏm§‘ » (الحجرات /۱۴) .

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*